पुणे : वाढती लोकसंख्या, झपाट्याने होणारे शहरीकरण आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचे वाढते प्रमाण पाहता पुणे शहराच्या सांडपाणी व्यवस्थेसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. याच पार्श्वभूमीवर पुणे महापालिकेने Pune Sewage Treatment Project अंतर्गत नव्याने समाविष्ट झालेल्या सात गावांसाठी मोठ्या प्रमाणावर ड्रेनेज व्यवस्था आणि सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रे उभारण्याचा प्रस्ताव तयार केला आहे.
या प्रकल्पासाठी सुमारे 1,438 कोटी रुपयांचा सुधारित प्रस्ताव तयार करण्यात आला असून, तो मंजूर झाल्यास पुणे शहरात दररोज निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याच्या 100 टक्के प्रमाणावर प्रक्रिया करण्याची क्षमता निर्माण करण्याचे महापालिकेचे उद्दिष्ट आहे.
सध्या पुणे शहरात दररोज सुमारे 980 एमएलडी सांडपाणी निर्माण होत असल्याचे महापालिकेच्या माहितीनुसार समोर आले आहे. त्यापैकी सुमारे 477 एमएलडी सांडपाण्यावर प्रक्रिया केली जाते, तर तब्बल 503 एमएलडी सांडपाणी प्रक्रियेविना नदीच्या प्रवाहात मिसळत असल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे मुळा-मुठा नदीच्या प्रदूषणाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे.
1,438 कोटींच्या प्रकल्पात नेमके काय होणार?
पुणे महापालिका हद्दीत नव्याने समाविष्ट झालेल्या सात गावांमध्ये सांडपाणी व्यवस्थेची पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी हा प्रस्ताव तयार करण्यात आला आहे.
या प्रकल्पात सात नवीन सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रे म्हणजेच STP उभारण्याचे नियोजन आहे. यासोबतच मोठ्या प्रमाणावर नवीन ड्रेनेज वाहिन्या आणि मुख्य पाइपलाइन टाकण्यात येणार आहेत.
प्रस्तावानुसार सुमारे 378 किलोमीटर लांबीच्या ड्रेनेज वाहिन्या आणि 46 किलोमीटर लांबीच्या मुख्य पाइपलाइन उभारल्या जाणार आहेत.
यामुळे सध्या पुरेशी ड्रेनेज व्यवस्था नसलेल्या नव्याने समाविष्ट गावांमध्ये सांडपाणी संकलन आणि त्यावर प्रक्रिया करण्याची यंत्रणा उभी राहण्याची अपेक्षा आहे.
कोणत्या सात गावांचा समावेश?
या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाच्या कक्षेत पुणे महापालिकेत नव्याने समाविष्ट झालेल्या सात गावांचा समावेश आहे.
यामध्ये:
- वाघोली
- मांजरी
- हांडेवाडी-औताडेवाडी
- शेवाळवाडी
- बावधन
- वडाचीवाडी
- होळकरवाडी
या भागांचा समावेश आहे.
या भागांमध्ये गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणावर निवासी आणि व्यावसायिक विकास झाला आहे. त्यामुळे लोकसंख्या वाढीसोबत सांडपाणी व्यवस्थेवरही ताण वाढला आहे.
नवीन ड्रेनेज नेटवर्क आणि STP उभारल्यामुळे या भागातील सांडपाणी शास्त्रोक्त पद्धतीने प्रक्रिया केंद्रांपर्यंत पोहोचवणे शक्य होणार आहे.
वडगाव शेरी आणि मांजरीत मोठे STP
प्रस्तावामध्ये काही प्रमुख सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्पांच्या क्षमतेचे नियोजनही करण्यात आले आहे.
वडगाव शेरी येथे 111 एमएलडी क्षमतेचा STP उभारण्याचे नियोजन आहे. त्याचबरोबर मांजरी येथे 166 एमएलडी क्षमतेचा STP उभारण्याचा प्रस्ताव आहे.
उर्वरित प्रकल्पांच्या माध्यमातून नव्याने समाविष्ट गावांतील सांडपाण्याची प्रक्रिया करण्याची क्षमता वाढवली जाणार आहे.
या सर्व प्रकल्पांचा मुख्य उद्देश म्हणजे शहरात निर्माण होणारे सांडपाणी प्रक्रिया न करता थेट नदी किंवा जलस्रोतांमध्ये जाण्याचे प्रमाण कमी करणे हा आहे.
पुण्यात सध्या 503 एमएलडी सांडपाणी प्रक्रियेविना
या प्रकल्पाची गरज समजून घेण्यासाठी पुण्याच्या सध्याच्या सांडपाणी व्यवस्थेची स्थिती महत्त्वाची आहे.
महापालिकेच्या आकडेवारीनुसार पुण्यात दररोज सुमारे 980 एमएलडी सांडपाणी निर्माण होते. त्यापैकी सुमारे 477 एमएलडी सांडपाण्यावर प्रक्रिया केली जाते.
मात्र उर्वरित 503 एमएलडी सांडपाणी प्रक्रियेविना नदीच्या प्रवाहात मिसळत असल्याचे समोर आले आहे.
याचा थेट परिणाम पुण्याच्या मुळा-मुठा नदीवर होतो. शहराच्या विकासासोबत नदी प्रदूषणाचा प्रश्नही गंभीर होत असल्याने सांडपाणी प्रक्रिया क्षमता वाढवणे महापालिकेसमोरचे महत्त्वाचे आव्हान आहे.
मुळा-मुठा नदीसाठी प्रकल्प का महत्त्वाचा?
पुणे शहराच्या पर्यावरणीय व्यवस्थेत मुळा-मुठा नदीला मोठे महत्त्व आहे. मात्र शहरातून निर्माण होणारे सांडपाणी पुरेशा प्रमाणात प्रक्रिया न झाल्यास नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेवर त्याचा परिणाम होतो.
त्यामुळे Pune Sewage Treatment Project केवळ ड्रेनेज किंवा STP उभारण्यापुरता मर्यादित प्रकल्प नाही. त्याचा संबंध शहरातील नदी प्रदूषण, पर्यावरण आणि भविष्यातील पाणी व्यवस्थापनाशी आहे.
नवीन STP आणि ड्रेनेज नेटवर्क कार्यान्वित झाल्यानंतर सांडपाणी प्रक्रिया क्षमतेत मोठी वाढ होण्याची अपेक्षा आहे. त्यातून नदीत जाणाऱ्या प्रक्रिया न केलेल्या सांडपाण्याचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र प्रत्यक्ष परिणाम प्रकल्प पूर्ण होऊन तो पूर्ण क्षमतेने कार्यान्वित झाल्यानंतरच स्पष्ट होणार आहे.
PCMC च्या आक्षेपामुळे प्रस्तावात बदल
या प्रकल्पाच्या प्रक्रियेत पुणे महापालिकेसोबतच पिंपरी-चिंचवड महापालिकेचाही मुद्दा समोर आला आहे.
केंद्र सरकारच्या Urban Challenge Fund अंतर्गत पुणे शहरासाठी सांडपाणी व्यवस्थेचा प्रस्ताव विचाराधीन असताना पिंपरी-चिंचवडच्या अधिकाऱ्यांनी आक्षेप नोंदवला.
केवळ पुणे शहरातील सांडपाणी प्रक्रिया व्यवस्था वाढवून अपेक्षित नदी प्रदूषणमुक्ती साध्य होणार नाही, असा मुद्दा मांडण्यात आला. कारण पुणे आणि पिंपरी-चिंचवड या दोन्ही शहरांची नदी व्यवस्था आणि सांडपाणी प्रवाह एकमेकांशी संबंधित आहेत.
या पार्श्वभूमीवर पुणे, पिंपरी-चिंचवड, PMRDA आणि पुणे कॅन्टोन्मेंट या संपूर्ण क्षेत्राचा विचार करून सर्वसमावेशक प्रस्ताव सादर करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या.
त्यामुळे पुणे महापालिकेने आधीच्या प्रस्तावात बदल करून 1,438 कोटी रुपयांचा सुधारित प्रस्ताव तयार केला आहे.
PCMC मध्येही सांडपाणी व्यवस्थेचे मोठे आव्हान
पुणे शहराप्रमाणेच पिंपरी-चिंचवडमध्येही सांडपाणी प्रक्रिया हा महत्त्वाचा विषय आहे.
जून 2026 मधील अहवालानुसार, पिंपरी-चिंचवड शहरात दररोज सुमारे 1,000 एमएलडी घरगुती सांडपाणी निर्माण होत असल्याचे सांगण्यात आले होते. त्यापैकी सुमारे 400 एमएलडीवर प्रक्रिया होत असल्याचे वृत्त होते.
महापालिकेने शहरातील सांडपाणी प्रक्रिया क्षमता वाढवण्यासाठी नवीन STP उभारण्याचे नियोजन केले आहे. त्यामुळे पुणे आणि PCMC या दोन्ही शहरांसाठी सांडपाणी व्यवस्थापनाचा प्रश्न एकत्रितपणे पाहणे महत्त्वाचे ठरते.
पुणेकरांना याचा काय फायदा होऊ शकतो?
हा प्रकल्प प्रत्यक्षात पूर्ण क्षमतेने कार्यान्वित झाल्यास त्याचा फायदा शहरातील नागरिकांना दीर्घकालीन स्वरूपात होण्याची अपेक्षा आहे.
यामध्ये प्रामुख्याने:
- सांडपाणी व्यवस्थेची क्षमता वाढणे
- नदीत जाणारे प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी कमी होणे
- मुळा-मुठा नदी प्रदूषण कमी करण्यास मदत
- नव्याने समाविष्ट गावांमध्ये ड्रेनेज नेटवर्क सुधारणे
- भविष्यातील वाढत्या लोकसंख्येसाठी पायाभूत सुविधा तयार होणे
- प्रक्रिया केलेल्या पाण्याच्या पुनर्वापराला चालना मिळण्याची शक्यता
यांचा समावेश होतो.
मात्र यासाठी केवळ प्रकल्प मंजूर होणे पुरेसे नाही. ड्रेनेज नेटवर्क, STP, पाइपलाइन आणि संबंधित यंत्रणा वेळेत पूर्ण होणे आणि त्यांची देखभाल योग्य पद्धतीने होणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
प्रकल्पाला पुढे काय होणार?
या प्रस्तावाला राज्य सरकारच्या तांत्रिक समितीची मंजुरी मिळाल्याचे वृत्त आहे. आता हा प्रस्ताव मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यासमोर सादर केला जाणार आहे.
मुख्यमंत्र्यांची मंजुरी मिळाल्यानंतर प्रस्ताव अंतिम मंजुरीसाठी केंद्र सरकारकडे पाठविण्याचे नियोजन आहे.
म्हणजेच सध्या हा प्रकल्प प्रस्ताव आणि मंजुरीच्या प्रक्रियेत आहे. प्रत्यक्ष कामाला सुरुवात होण्यासाठी पुढील प्रशासकीय आणि आर्थिक मंजुऱ्या महत्त्वाच्या ठरणार आहेत.
पुण्याच्या भविष्यासाठी सांडपाणी व्यवस्थापन निर्णायक
पुण्याची लोकसंख्या आणि शहराची हद्द सातत्याने वाढत आहे. नव्या निवासी सोसायट्या, आयटी आणि औद्योगिक क्षेत्र, व्यावसायिक विकास आणि शहराच्या आसपासचा विस्तार यामुळे पाणीपुरवठ्यासोबत सांडपाणी व्यवस्थेची गरजही वाढत आहे.
त्यामुळे भविष्यात शहराचा विकास टिकाऊ ठेवण्यासाठी आधुनिक आणि पुरेशा क्षमतेची सांडपाणी प्रक्रिया व्यवस्था आवश्यक आहे.
Pune Sewage Treatment Project हा त्याच दिशेने महत्त्वाचा प्रस्ताव मानला जात आहे. मात्र त्याचे खरे यश प्रकल्पाची वेळेत अंमलबजावणी, STP ची पूर्ण क्षमता, प्रभावी ड्रेनेज नेटवर्क आणि प्रक्रिया केलेल्या पाण्याचा योग्य पुनर्वापर यावर अवलंबून असेल.
ताजे अपडेट
७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी उपलब्ध माहितीनुसार, पुणे महापालिकेने नव्याने समाविष्ट सात गावांसाठी 1,438 कोटी रुपयांचा सुधारित सांडपाणी व्यवस्थापन प्रस्ताव तयार केला आहे. या अंतर्गत सात STP, सुमारे 378 किमी ड्रेनेज वाहिन्या आणि 46 किमी मुख्य पाइपलाइन उभारण्याचे नियोजन आहे. प्रस्तावाला राज्य सरकारच्या तांत्रिक समितीची मंजुरी मिळाली असून पुढील टप्प्यात मुख्यमंत्र्यांसमोर सादरीकरण होणार आहे. त्यानंतर केंद्र सरकारच्या अंतिम मंजुरीची प्रक्रिया अपेक्षित आहे.
पुणे आणि PCMC मधील प्रत्येक महत्त्वाची अपडेट जाणून घ्या
पुणे शहर आणि PCMC परिसरातील ताज्या बातम्या, स्थानिक घडामोडी, विकासकामे, ट्रॅफिक, क्राइम, शिक्षण आणि नागरिकांच्या प्रश्नांवरील अपडेट्स मिळवण्यासाठी नियमित भेट द्या WegwanPune.com ला.
पुण्यात काय घडतंय? जाणून घ्या Wegwan Pune सोबत.
👉 ताज्या पुणे बातम्यांसाठी: WegwanPune.com
👉 तुमच्या परिसरातील महत्त्वाची बातमी आम्हाला कळवा.